Stoma (Kolostomi ve İleostomi)

Stoma, bağırsağın bir bölümünün karın duvarına ağızlaştırılmasıdır. Dışkı bu ağızdan, karnın üzerine yapıştırılan bir toplama torbasına geçer. Stoma bir hastalık değildir; bağırsağın geçici ya da kalıcı olarak yönlendirilmesidir.

Bağırsak ameliyatlarında stoma iki farklı sebeple gündeme gelir ve bu iki durum birbirinden tamamen ayrıdır.

Birincisi: birleşme yerini korumak. Bağırsağın çıkarılan bölümünden sonra kalan iki uç birbirine birleştirilir ve bu birleşmenin iyileşmesi zaman ister. Özellikle rektum ameliyatlarında birleşme oldukça alt seviyede kalır. Bu durumda ince bağırsaktan geçici bir stoma açılır ve dışkı bir süre birleşme yerine uğramaz. İyileşme tamamlandığında bu stoma ayrı bir işlemle kapatılır. Bu tip stoma baştan geçici olarak planlanır.

İkincisi: bağırsağın devamlılığının sağlanamaması. Burada belirleyici olan şey tümörün makata olan uzaklığıdır.Tümör makatın kapanmasını sağlayan kaslara çok yakınsa, o kasları koruyarak tümörü güvenli bir sınırla çıkarmak mümkün olmayabilir. Kapatıcı kaslar çıkarıldığında birleştirilecek bir alt uç kalmaz ve stoma kalıcı olur.

Burada altını çizmek istediğim nokta şu: bu ihtimal ameliyat masasında ortaya çıkmaz. Tümörün makata olan uzaklığı ameliyattan önce pelvik MR ile ölçülür. Yani stomanın geçici mi kalıcı mı olacağı, ameliyat gününden çok önce konuşulan bir konudur. Bu ayrımı rektum kanseri tedavisi başlığı altında da ele aldık.

Üçüncü ve daha seyrek bir durum daha var: tümör bağırsağı tıkamışsa ve hasta acil koşullarda ameliyata alınmışsa, bağırsak hazırlıksız ve şişkin olduğu için güvenli bir birleşme yapılamayabilir. Bu durumda da geçici bir stoma açılabilir. Kolon kanseri tedavisi planlı yapıldığında ise ameliyatların çoğunda stoma gerekmez.

Hangi bağırsak bölümünün kullanıldığına göre stomanın iki tipi vardır. İleostomi ince bağırsağın son bölümünden açılır; çıkan içerik daha sulu ve daha sık olur. Kolostomi kalın bağırsaktan açılır; içerik daha koyu kıvamlıdır ve günlük düzeni normale daha yakındır. Geçici stomalar çoğunlukla ileostomi biçiminde açılır, çünkü kapatılması daha kolaydır.

Stoma, kanser ameliyatının kendi içinde, aynı seansta açılır. Bağırsak ucu karın duvarından geçirilir ve cilde dikilerek sabitlenir. Ucun cilt seviyesinin biraz üzerinde kalması istenir; bu, torbanın güvenli oturmasını sağlar ve cildi korur.

İşlemin en çok gözden kaçan ama en belirleyici adımı ise ameliyattan önce yapılır: stomanın yerinin işaretlenmesi. Yer, hasta ayaktayken, otururken ve öne eğilirken ayrı ayrı değerlendirilerek seçilir. Kemer hattı, karın kıvrımları ve ameliyat kesisinin yeri hesaba katılır. Doğru işaretlenmiş bir stoma torbanın sızdırmadan oturmasını sağlar; yanlış yerleştirilmiş bir stoma ise günlük hayatı kalıcı olarak zorlaştırır. Bu adım ameliyatın kendisi kadar önemlidir ve atlanmaz.

Geçici stomanın kapatılması ayrı ve çok daha küçük bir ameliyattır. Birleşme yerinin iyileştiği görüntülemeyle doğrulandıktan sonra, stomanın etrafından girilerek bağırsak uçları yeniden birleştirilir ve bağırsak karın içine yerleştirilir. Karın büyük bir kesiyle açılmaz.

Kapatma zamanlaması iyileşmenin seyrine ve varsa devam eden ilaç tedavisine göre belirlenir. Bu yüzden kapatma için baştan kesin bir tarih vermiyorum; ama ne beklediğimizi ve neye bakacağımızı baştan konuşuyoruz.

Kapatma sonrasında bağırsak normal yolundan çalışmaya devam eder. İlk haftalarda dışkılama düzeninin oturması zaman alabilir — bağırsak bir süre kullanılmadığı için buna alışması gerekir.

Hastalarımın en çok korktuğu şey ameliyatın kendisi değil, sonrasındaki hayat oluyor. O yüzden bu bölümü ayrıntılı yazıyorum.

Bakım öğrenilebilir bir beceridir. Torbanın boşaltılması ve değiştirilmesi birkaç adımdan ibarettir ve eğitimi hastaneden çıkmadan önce verilir. Çalışmalar, bu eğitimin ameliyattan önce başlamasının süreci belirgin biçimde kolaylaştırdığını gösteriyor; bu yüzden stoma planlanıyorsa eğitimi ameliyat öncesine alıyoruz. İlk günlerde yardıma ihtiyaç duymak normaldir ve kısa sürede kendi başına yapılabilir hâle gelir.

Giyimde değişiklik gerekmez. Torba ince ve düz durur, giysinin altında dışarıdan fark edilmez. Kemer hattının dışında konumlandırıldığı için normal pantolon ve etek kullanılabilir. Stomanın yerinin doğru işaretlenmesinin bu kadar önemli olmasının bir sebebi de budur.

Beslenmede kalıcı bir yasak listesi yoktur. İlk haftalarda kabuklu ve lifli gıdalar kademeli olarak eklenir, lokmalar iyi çiğnenir ve sıvı alımına dikkat edilir — özellikle ileostomide sıvı ve tuz kaybı daha fazla olduğu için. Sonrasında çoğu kişi eski beslenme düzenine büyük ölçüde döner. Hangi gıdanın gaz ya da koku yaptığı kişiden kişiye değişir; bunu zamanla kendiniz fark edersiniz.

İş, spor ve seyahat sürer. Masa başı işe dönüş kısa sürede mümkündür; ağır kaldırma gerektiren işlerde bir süre beklenir ve karın duvarını korumak için önlem alınır. Yürüyüş, yüzme ve çoğu spor stomayla yapılabilir. Seyahatte tek gereken, malzemeyi yanında ve el bagajında bulundurmaktır.

Dürüst olmak gerekirse iki sorun görülebilir. Birincisi stoma çevresindeki ciltte tahriş; çoğunlukla torbanın oturmasıyla ilgilidir ve düzeltilebilir. İkincisi stoma çevresinde fıtık gelişmesi; karın duvarının o noktada zayıflamasıyla ortaya çıkar. İkisi de takiplerde erken fark edildiğinde çok daha kolay yönetilir — bu yüzden kontrolleri aksatmayın.

Son olarak şunu söylemek istiyorum: stoma sosyal hayatı bitiren bir şey değildir. İlk haftalarda tuhaf ve yabancı gelir, bu beklenen bir duygudur. Birkaç ay içinde günlük rutinin sıradan bir parçası hâline gelir.