Bağırsak kanseri, erken dönemlerde belirgin şikâyetlere neden olmadan gelişebilir. Bu nedenle kişinin kendisini sağlıklı hissetmesi, bağırsaklarında herhangi bir sorun bulunmadığı anlamına gelmez.
Özellikle belirli bir yaştan sonra düzenli tarama yaptırılması, kalın bağırsak kanserinin erken dönemde tespit edilmesine ve kansere dönüşme potansiyeli taşıyan bazı poliplerin belirlenmesine yardımcı olabilir.
Bağırsak kanseri taraması, henüz belirti göstermeyen kişilerde kolon ve rektum kanserini veya kanser öncüsü değişiklikleri araştırmak amacıyla yapılan testleri kapsar.
Peki, bağırsak kanseri taramasına kaç yaşında başlanmalıdır? Herkesin kolonoskopi yaptırması gerekir mi? Ailesinde bağırsak kanseri bulunan kişiler daha erken yaşta mı taranmalıdır?
Bu soruların yanıtları kişinin yaşına, aile öyküsüne, daha önce geçirdiği hastalıklara ve bireysel risk faktörlerine göre değişebilir.
Bağırsak Kanseri Taraması Nedir?
Bağırsak kanseri taraması, kalın bağırsak ve rektumda gelişebilen kanserlerin henüz belirti oluşturmadan araştırılması amacıyla uygulanan sağlık kontrolleridir.
Tıbbi olarak bu süreç kolorektal kanser taraması olarak adlandırılır.
Kolorektal kanserlerin bir bölümü, bağırsak iç yüzeyinde gelişen poliplerden kaynaklanabilir. Poliplerin tamamı kansere dönüşmez. Ancak özellikle bazı adenomatöz polipler ve diğer kanser öncüsü lezyonlar zaman içerisinde risk oluşturabilir.
Tarama yöntemleri sayesinde bu değişikliklerin erken dönemde tespit edilmesi mümkün olabilir.
Özellikle kolonoskopi sırasında saptanan uygun poliplerin çıkarılması, gelecekte kolorektal kanser gelişme riskinin azaltılmasına katkıda bulunabilir.
Bağırsak kanseri taramasının amacı yalnızca kanseri erken teşhis etmek değil, bazı kanser öncüsü oluşumları belirleyerek hastalığın gelişmesini önlemeye de yardımcı olmaktır.
Bağırsak Kanseri Taraması Kaç Yaşında Başlamalı?
Bağırsak kanseri taramasına başlama yaşı, ülkelerin ulusal tarama programlarına ve bilimsel kuruluşların önerilerine göre farklılık gösterebilir.
Türkiye'de Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülen ulusal kolorektal kanser tarama programı, ortalama risk grubundaki 50-70 yaş arasındaki kadın ve erkekleri kapsamaktadır.
Bu programda iki yılda bir gaitada gizli kan testi yapılması ve 10 yılda bir kolonoskopi önerilmektedir.
Bununla birlikte bazı uluslararası kılavuzlar taramaya daha erken yaşta başlanmasını önermektedir.
Örneğin Amerikan Kanser Derneği (American Cancer Society), ortalama risk grubundaki bireylerde düzenli kolorektal kanser taramasının 45 yaşında başlamasını önermektedir.
Bu farklılık, tarama programlarının uygulandığı ülkeye ve kullanılan sağlık politikalarına bağlıdır.
Türkiye'de ulusal tarama programının 50 yaşında başlaması, 45-49 yaş arasındaki kişilerin bireysel risklerine göre hekimleriyle tarama seçeneklerini görüşemeyeceği anlamına gelmez.
Ayrıca aile öyküsü veya başka yüksek risk faktörleri bulunan kişilerde taramaya daha erken başlanması gerekebilir.
Kimler Bağırsak Kanseri Taraması Yaptırmalı?
Bağırsak kanseri taraması, belirti bulunmayan ve belirli risk özelliklerini taşıyan kişiler için planlanır.
Tarama gereksinimi değerlendirilirken yaş, aile öyküsü ve kişisel hastalık geçmişi dikkate alınır.
50 Yaş ve Üzerindeki Bireyler
Türkiye'nin ulusal tarama programında 50-70 yaş arasındaki kadın ve erkekler düzenli kolorektal kanser taraması kapsamındadır.
Bağırsak kanseri riski yaşla birlikte artabildiği için bu yaş grubunda düzenli kontroller önemlidir.
Ancak tarama kararı yalnızca yaşa göre değil, kişinin sağlık durumuna ve daha önce yaptırdığı testlere göre de değerlendirilmelidir.
Ailesinde Bağırsak Kanseri Bulunanlar
Birinci derece akrabalarında, yani anne, baba, kardeş veya çocuklarında kolorektal kanser bulunan kişilerde risk artabilir.
Özellikle aile bireyine genç yaşta tanı konulmuş olması veya birden fazla akrabada bağırsak kanseri bulunması daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.
Bu kişilerde taramaya standart yaş sınırından önce başlanması ve kolonoskopi gibi yöntemlerin tercih edilmesi gündeme gelebilir.
Tarama başlangıç yaşı ve sıklığı, ailedeki tanıların özelliklerine göre belirlenmelidir.
Daha Önce Bağırsak Polibi Saptananlar
Kolonoskopi sırasında polip saptanan kişilerde takip planı, çıkarılan polibin özelliklerine göre değişebilir.
Polibin boyutu, sayısı, patolojik yapısı ve kolonoskopinin kalitesi takip aralığının belirlenmesinde önemlidir.
Örneğin bazı düşük riskli poliplerde daha uzun takip aralıkları uygun olabilirken yüksek riskli bulgularda daha erken kontrol gerekebilir.
Bu nedenle daha önce polip çıkarılan kişiler standart tarama aralıklarını kendi kendilerine uygulamamalıdır.
İnflamatuvar Bağırsak Hastalığı Bulunanlar
Ülseratif kolit veya kalın bağırsağı etkileyen Crohn hastalığı bulunan bazı kişilerde kolorektal kanser riski artabilir.
Risk, hastalığın süresi, bağırsakta tutulan alan, iltihabın şiddeti ve eşlik eden diğer faktörlere göre değişebilir.
Bu hastalarda kolonoskopi takipleri, genel toplum taramasından farklı bir programla planlanabilir.
Kalıtsal Bağırsak Kanseri Sendromu Bulunanlar
Lynch sendromu ve ailesel adenomatöz polipozis (FAP) gibi kalıtsal hastalıklar, kolorektal kanser riskini önemli ölçüde artırabilir.
Bu sendromların bulunduğu kişilerde tarama çok daha erken yaşlarda başlayabilir.
Aile öyküsünün değerlendirilmesi, genetik danışmanlık ve kişiye özel takip programları önemlidir.
Ailede Bağırsak Kanseri Varsa Kolonoskopi Kaç Yaşında Yapılmalı?
Ailesinde bağırsak kanseri bulunan kişilerde kolonoskopi başlangıç yaşı, akrabalık derecesine ve tanı yaşına göre değişir.
Örneğin bazı uluslararası kılavuzlarda, birinci derece akrabasında 60 yaşından önce kolorektal kanser veya ileri özellikli polip saptanan kişiler için kolonoskopiye 40 yaşında ya da ailedeki en erken tanı yaşından 10 yıl önce başlanması önerilmektedir. Bu seçeneklerden daha erken olanı dikkate alınır.
Ancak bu yaklaşım bütün aile öyküleri için aynı şekilde uygulanmaz.
Akrabanın tanı yaşı, hastalığın türü ve ailede etkilenen kişi sayısı önemlidir.
Aile öyküsü bulunan kişilerin standart tarama yaşını beklemeden bir genel cerrahi veya gastroenteroloji uzmanına danışması uygun olacaktır.
Bağırsak Kanseri Taraması Nasıl Yapılır?
Kolorektal kanser taramasında farklı yöntemler kullanılabilir.
En sık kullanılan yöntemler arasında gaitada gizli kan testi ve kolonoskopi bulunur.
Hangi testin tercih edileceği kişinin risk durumuna, yaşına, sağlık geçmişine ve tarama programının özelliklerine göre belirlenir.
Gaitada Gizli Kan Testi
Gaitada gizli kan testi, dışkıda gözle görülmeyen kanın araştırılması amacıyla uygulanır.
Özellikle FIT olarak bilinen immünokimyasal test, insan hemoglobinini saptamaya yönelik bir yöntemdir.
Test için alınan dışkı örneği değerlendirilir.
Türkiye'deki ulusal tarama programında ortalama risk grubundaki 50-70 yaş arası bireylere iki yılda bir gaitada gizli kan testi uygulanmaktadır.
Test sonucunun pozitif olması, kişinin mutlaka bağırsak kanseri olduğu anlamına gelmez.
Hemoroid, polipler veya farklı bağırsak hastalıkları da dışkıda kan bulunmasına neden olabilir.
Ancak pozitif tarama testi sonucunun uygun zamanda kolonoskopi ile değerlendirilmesi gerekir. Testin yalnızca tekrar edilmesi, gerekli kolonoskopinin yerine geçmez.
Kolonoskopi
Kolonoskopi, kalın bağırsağın ve rektumun iç yüzeyinin kamera yardımıyla incelenmesini sağlayan endoskopik bir işlemdir.
İşlem sırasında bağırsak mukozası değerlendirilir ve şüpheli alanlardan biyopsi alınabilir.
Ayrıca uygun polipler aynı işlem sırasında çıkarılabilir.
Bu özelliği nedeniyle kolonoskopi hem tanısal hem de bazı durumlarda koruyucu bir işlemdir.
Ortalama risk grubunda, normal ve yeterli kalitede yapılmış bir kolonoskopi sonrasında tarama aralığı genellikle 10 yıl olabilir.
Ancak polip saptanması, aile öyküsü, bağırsak hazırlığının yetersiz olması veya farklı risk faktörleri bulunması durumunda daha kısa aralıklarla kontrol gerekebilir.
Diğer Tarama Yöntemleri
Bazı uluslararası kılavuzlarda dışkıda DNA temelli testler, BT kolonografi ve fleksibl sigmoidoskopi gibi alternatif yöntemler de yer almaktadır.
Bu yöntemlerin kullanım alanları ve takip aralıkları birbirinden farklıdır.
Kolonoskopi dışındaki tarama testlerinde şüpheli veya pozitif sonuç elde edilirse genellikle kolonoskopi ile ileri değerlendirme yapılması gerekir.
Her yöntemin avantajları ve sınırlılıkları bulunduğundan test seçimi bireysel olarak değerlendirilmelidir.
Gaitada Gizli Kan Testi mi, Kolonoskopi mi?
Gaitada gizli kan testi ve kolonoskopi, bağırsak kanseri taramasında kullanılan iki farklı yöntemdir.
Gaitada gizli kan testi, dışkıda gözle görülmeyen kanı araştırır. Uygulaması kolaydır, bağırsak temizliği gerektirmez ve evde örnek alınarak yapılabilir. Ancak kanamayan bazı polipleri veya kanserleri saptayamayabilir.
Kolonoskopi ise bağırsak iç yüzeyinin doğrudan incelenmesini sağlar. Poliplerin görülmesine, biyopsi alınmasına ve uygun durumlarda çıkarılmasına imkân tanır. Bununla birlikte işlem öncesinde bağırsak hazırlığı gerekir ve kanama, delinme veya sedasyona bağlı komplikasyonlar gibi düşük de olsa riskler bulunur.
Ortalama risk grubundaki bireylerde hangi yöntemin tercih edileceği tarama programına ve kişisel koşullara göre belirlenebilir.
Ancak aile öyküsü veya yüksek risk faktörleri bulunan kişilerde kolonoskopi daha uygun bir yöntem olabilir.
Kolonoskopi Kaç Yılda Bir Yapılmalı?
Kolonoskopinin ne sıklıkla tekrarlanacağı kişinin risk durumuna ve önceki inceleme sonuçlarına bağlıdır.
Ortalama risk grubundaki bir kişide, bağırsak hazırlığı yeterli olan ve herhangi bir önemli anormallik saptanmayan kolonoskopi sonrasında genellikle 10 yıllık tarama aralığı kullanılabilir.
Ancak daha önce polip çıkarılmış olması, kolorektal kanser öyküsü veya yüksek riskli aile öyküsü bulunması durumunda takip aralıkları değişebilir.
Bazı hastalarda daha kısa sürelerde kolonoskopi yapılması gerekebilir.
Bu nedenle her hastanın aynı sıklıkla kolonoskopi yaptırması doğru değildir.
Bağırsak Kanseri Belirti Vermeden Gelişebilir mi?
Evet. Kolorektal kanser ve bazı kanser öncüsü polipler erken dönemlerde belirgin şikâyet oluşturmadan bulunabilir.
Bu nedenle yalnızca karın ağrısı, kanama veya kabızlık gibi belirtilerin ortaya çıkmasını beklemek uygun bir yaklaşım değildir.
Tarama programları, özellikle henüz belirti göstermeyen kişilerde hastalığın araştırılması amacıyla uygulanır.
Bağırsak kanseri taraması yaptırmak için mutlaka bir şikâyetin ortaya çıkması gerekmez.
Hangi Belirtilerde Tarama Yaşı Beklenmemeli?
Bağırsak kanseri taraması ile belirtileri bulunan bir hastanın tanısal değerlendirmesi birbirinden farklıdır.
Tarama, belirti göstermeyen kişiler için planlanır. Ancak bazı şikâyetlerin ortaya çıkması durumunda yaş sınırı beklenmeden hekime başvurulmalıdır.
Özellikle şu belirtiler önemlidir:
- Dışkıda kan görülmesi veya tekrarlayan makattan kanama
- Dışkılama alışkanlıklarında yeni başlayan ve devam eden değişiklikler
- Nedeni açıklanamayan demir eksikliği anemisi
- İstemsiz kilo kaybı
- Sürekli veya tekrarlayan karın ağrısı
- Açıklanamayan ve kalıcı dışkılama güçlüğü
Bu belirtiler her zaman bağırsak kanserinden kaynaklanmaz. Hemoroid, anal fissür, bağırsak iltihapları ve farklı sindirim sistemi hastalıklarında da görülebilir.
Ancak belirtilerin yalnızca hemoroide veya kabızlığa bağlanması, gerekli tanısal incelemelerin gecikmesine neden olabilir.
Hemoroid Kanaması Bağırsak Kanseriyle Karıştırılabilir mi?
Hemoroid, makattan kanamanın sık karşılaşılan nedenlerinden biridir.
Özellikle dışkılama sırasında parlak kırmızı kan görülmesi hemoroidle ilişkili olabilir.
Ancak kolorektal kanserler ve bağırsak polipleri de kanamaya neden olabilir.
Bu nedenle makattan gelen kanamanın hemoroide bağlı olduğu, yalnızca kanın rengine veya hastanın önceki hemoroid öyküsüne bakılarak kesinleştirilemez.
Özellikle tekrarlayan kanama, dışkılama alışkanlıklarında değişiklik veya kansızlık gibi ek bulgular bulunan kişilerde ayrıntılı değerlendirme önemlidir.
Bağırsak Kanseri Taraması Nerede Yapılır?
Türkiye'de ulusal kolorektal kanser tarama programı kapsamında gaitada gizli kan testi, uygun yaş grubundaki bireylere ücretsiz olarak sunulmaktadır.
Bu hizmet için aile sağlığı merkezleri, Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) ve ilgili sağlık kuruluşlarına başvurulabilir.
Tarama sonucunun pozitif veya şüpheli olması durumunda kişi ileri değerlendirme için ilgili sağlık kuruluşuna yönlendirilir.
Kolonoskopi ise uygun sağlık merkezlerinde, gerekli hazırlık ve değerlendirmeler sonrasında gerçekleştirilir.
Bağırsak Kanseri Taraması Ne Zamana Kadar Devam Etmeli?
Türkiye'deki ulusal toplum tabanlı tarama programı 50-70 yaş grubuna yöneliktir.
Program kapsamında 70 yaşında son iki gaitada gizli kan testi negatif olan kişilerde rutin tarama sonlandırılmaktadır.
Bununla birlikte uluslararası kılavuzlarda farklı yaş sınırları bulunabilir.
Amerikan Kanser Derneği, genel sağlık durumu iyi ve yaşam beklentisi 10 yıldan uzun olan ortalama riskli bireylerde düzenli taramanın 75 yaşına kadar sürdürülmesini önermektedir.
76-85 yaş arasında ise kişinin sağlık durumu, daha önce yaptırdığı taramalar ve tercihleri dikkate alınarak bireysel karar verilmesi önerilir.
85 yaşından sonra rutin tarama önerilmemektedir.
Bu yaş sınırları, belirtileri bulunan kişilerin değerlendirilmemesi gerektiği anlamına gelmez. Belirti veya şüpheli bulgu varsa her yaşta uygun tanısal inceleme planlanabilir.
Bağırsak Kanseri Riskini Azaltmak İçin Neler Yapılabilir?
Düzenli tarama, kolorektal kanserden korunma ve erken tanı açısından önemli bir yaklaşımdır.
Bunun yanında bazı yaşam tarzı alışkanlıkları da riski azaltmaya yardımcı olabilir.
Sebze, meyve ve tam tahıl gibi lif içeren besinlerin tüketilmesi, fiziksel aktivitenin artırılması ve sağlıklı vücut ağırlığının korunması önerilir.
İşlenmiş et tüketiminin sınırlandırılması, sigara kullanılmaması ve alkol tüketiminden kaçınılması da önemlidir.
Ancak sağlıklı yaşam alışkanlıkları, uygun yaş ve risk grubundaki kişiler için önerilen tarama testlerinin yerine geçmez.
Sıkça Sorulan Sorular
Bağırsak kanseri taraması kaç yaşında başlar?
Türkiye'deki ulusal tarama programı 50-70 yaş arasındaki kadın ve erkekleri kapsamaktadır. Amerikan Kanser Derneği ise ortalama risk grubunda taramaya 45 yaşında başlanmasını önermektedir. Yüksek riskli kişilerde daha erken tarama gerekebilir.
45 yaşında kolonoskopi yaptırmak gerekir mi?
Amerikan Kanser Derneği'nin önerilerine göre ortalama risk grubundaki bireylerde 45 yaşından itibaren tarama yapılabilir. Ancak tarama yöntemi mutlaka kolonoskopi olmak zorunda değildir. Kişinin risk durumuna göre uygun yöntem hekimle belirlenmelidir.
Ailesinde bağırsak kanseri olanlar ne zaman tarama yaptırmalı?
Birinci derece akrabasında bağırsak kanseri bulunan kişilerde taramaya daha erken başlanması gerekebilir. Başlangıç yaşı, aile bireyinin tanı yaşı ve diğer risk faktörlerine göre belirlenir.
Gaitada gizli kan testi pozitif çıkarsa kanser midir?
Hayır. Pozitif sonuç dışkıda kan saptandığını gösterir ancak tek başına kanser tanısı koydurmaz. Kanamanın nedenini araştırmak için kolonoskopi yapılması gerekir.
Kolonoskopi kaç yılda bir yapılır?
Ortalama risk grubunda normal ve yeterli kalitede yapılmış kolonoskopi sonrasında tarama genellikle 10 yılda bir tekrarlanabilir. Polip, aile öyküsü veya diğer risk faktörleri varsa süre değişebilir.
Hiçbir şikâyetim yoksa bağırsak kanseri taraması yaptırmalı mıyım?
Evet. Taramanın temel amacı, henüz belirti göstermeyen kişilerde kanser veya kanser öncüsü değişiklikleri araştırmaktır. Uygun yaş ve risk grubundaki kişilerin düzenli tarama yaptırması önemlidir.
Bağırsak kanseri taraması kadınlarda da yapılır mı?
Evet. Kolorektal kanser hem kadınlarda hem erkeklerde görülebilir. Türkiye'deki ulusal tarama programı her iki cinsiyeti de kapsamaktadır.
Gaitada gizli kan testi negatif çıkarsa kolonoskopi gerekmez mi?
Negatif sonuç, testte kan saptanmadığını gösterir ancak bağırsakta polip veya kanser bulunmadığını kesin olarak kanıtlamaz. Kolonoskopi gereksinimi kişinin yaşı, risk faktörleri, belirtileri ve tarama geçmişine göre değerlendirilir.
Sonuç
Bağırsak kanseri taraması, kolorektal kanserin erken dönemde tespit edilmesine ve bazı kanser öncüsü poliplerin belirlenmesine yardımcı olan önemli bir koruyucu sağlık uygulamasıdır.
Türkiye'de ulusal tarama programı 50-70 yaş arasındaki kadın ve erkekleri kapsarken bazı uluslararası kılavuzlar ortalama riskli kişilerde taramanın 45 yaşında başlamasını önermektedir.
Aile öyküsü, daha önce polip saptanması, inflamatuvar bağırsak hastalığı veya kalıtsal kanser sendromu gibi durumlarda tarama planı farklılık gösterebilir.
Bağırsak kanseri taramasının ne zaman ve hangi yöntemle yapılacağı, kişinin bireysel riskleri ve sağlık geçmişi dikkate alınarak belirlenmelidir.
Belirti ortaya çıkmasını beklemeden uygun tarama programına katılmak, kolorektal kanserin erken tanısı ve önlenmesi açısından önemli bir adımdır.